ધોરણ 10 વિજ્ઞાન
પ્રકરણ - 10: માનવ આંખ અને રંગબેરંગી દુનિયા
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 "માનવ આંખ અને રંગબેરંગી દુનિયા" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 110 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: માનવ આંખ અને રંગબેરંગી દુનિયા
👁️ 1. માનવ આંખ અને સમાવેશ ક્ષમતા
- નેત્રમણિ (Lens): આંખમાં આવેલો કુદરતી બહિર્ગોળ લેન્સ છે, જે નેત્રપટલ (Retina) પર સાચું અને ઊલટું પ્રતિબિંબ રચાવે છે.
- સમાવેશ ક્ષમતા (Power of Accommodation): સિલિયરી સ્નાયુઓની મદદથી લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ બદલીને નજીકની કે દૂરની વસ્તુઓને સ્પષ્ટ જોવાની આંખની ક્ષમતા.
- દ્રષ્ટિ મર્યાદા:
• સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિનું લઘુત્તમ અંતર = 25 cm
• દૂર બિંદુ = અનંત અંતર
👓 2. દ્રષ્ટિની ખામીઓ અને તેનું નિવારણ
| ખામીનું નામ | સમસ્યા | નિવારણ માટેનો લેન્સ |
|---|---|---|
| માયોપિયા (લઘુદ્રષ્ટિની ખામી) | નજીકનું સ્પષ્ટ દેખાય, પણ દૂરનું સ્પષ્ટ ન દેખાય. | અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens) |
| હાયપરમેટ્રોપિયા (ગુરુદ્રષ્ટિની ખામી) | દૂરનું સ્પષ્ટ દેખાય, પણ નજીકનું સ્પષ્ટ ન દેખાય. | બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex Lens) |
| પ્રેસબાયોપિયા | ઉંમર વધવા સાથે નજીકની વસ્તુઓ જોવામાં તકલીફ. | બાયફોકલ લેન્સ (Bifocal Lens) |
🌈 3. પ્રિઝમ વડે શ્વેતપ્રકાશનું વિભાજન
શ્વેતપ્રકાશ જ્યારે કાચના પ્રિઝમમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે સાત રંગોમાં છૂટો પડે છે, જેને પ્રકાશનું વિભાજન કહે છે.
- સાત રંગોનો ક્રમ (જાપાનાપીનારા): વાયોલેટ (જાંબલી), ઇન્ડિગો (નીલો), બ્લુ (વાsystem), ગ્રીન (લીલો), યલો (પીળો), ઓરેન્જ (નારંગી), રેડ (રાતો/લાલ).
- વિચલન: રાતા (લાલ) રંગનું વિચલન સૌથી ઓછું અને જાંબલી રંગનું વિચલન સૌથી વધુ થાય છે.
- મેઘધનુષ્ય (Rainbow): વાતાવરણમાં રહેલા પાણીના સૂક્ષ્મ ટીંપા વડે પ્રકાશનું વક્રિભવન, વિભાજન અને આંતરિક પરાવર્તન થવાથી મેઘધનુષ્ય રચાય છે.
✨ 4. વાતાવરણીય વક્રિભવન (Atmospheric Refraction)
પૃથ્વીના વાતાવરણની હવાની જુદી જુદી ઘનતા ધરાવતી સ્તરોમાંથી પ્રકાશ પસાર થતાં વારંવાર વક્રિભવન પામે છે.
- તારાઓનું ટમટમવું: વાતાવરણમાં હવાની ઘનતા અને તાપમાન બદલાતા હોવાથી તારાઓમાંથી આવતો પ્રકાશ સતત બદલાય છે.
- વહેલો સૂર્યોદય અને મોડો સૂર્યાસ્ત: વાતાવરણીય વક્રિભવનના કારણે સૂર્ય ખરેખર ક્ષિતિજ પર આવે તે પહેલાં ૨ મિનિટ વહેલો દેખાય છે અને સૂર્યાસ્ત પછી ૨ મિનિટ મોડે સુધી દેખાય છે (કુલ ૪ મિનિટનો તફાવત).
☀️ 5. પ્રકાશનું પ્રકીર્ણન (Scattering of Light)
સૂક્ષ્મ કણો દ્વારા પ્રકાશની ચોતરફ ફેંકાવવાની ઘટનાને પ્રકીર્ણન કહે છે.
- ટીંડલ અસર (Tyndall Effect): કલિલ કણો ધરાવતા માધ્યમમાંથી પ્રકાશ પસાર થતાં તેનો માર્ગ દ્રશ્યમાન બને છે (દા.ત. ઘાટા જંગલના કેનોપીમાંથી સૂર્યપ્રકાશનું પથરાવવું).
- આકાશનો વાદળી રંગ: વાતાવરણના સૂક્ષ્મ કણો દ્વારા ઓછી તરંગલંબાઈ ધરાવતા વાદળી રંગનું પ્રકીર્ણન સૌથી વધુ થાય છે.
- સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્યનો રતાશપડતો રંગ: પ્રકાશને વધુ અંતર કાપવું પડતું હોવાથી વધુ પ્રકીર્ણન પામતો વાદળી રંગ દૂર થઈ જાય છે અને માત્ર વધુ તરંગલંબાઈ ધરાવતો લાલ રંગ આપણી આંખ સુધી પહોંચે છે.