Std 10 Science Ch 2 MCQ

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન - પ્રકરણ 2: એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન

પ્રકરણ - 2: એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
  • વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
  • બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
  • રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
  • ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.

પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...

તમારું પરિણામ -

સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌

નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 2 "એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 135 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

🧪 1. એસિડ અને બેઇઝના સામાન્ય ગુણધર્મો

  • એસિડ (Acid): સ્વાદે ખાટા હોય છે, ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે અને જલીય દ્રાવણમાં H+ કે H3O+ આયનો મુક્ત કરે છે.
  • બેઇઝ (Base): સ્વાદે તુરા અને સ્પર્શે ચીકણા હોય છે, લાલ લિટમસપત્રને ભૂરૂં બનાવે છે અને જલીય દ્રાવણમાં OH- આયનો મુક્ત કરે છે.

🔥 2. એસિડ અને બેઇઝના રાસાયણિક ગુણધર્મો

  • ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા: એસિડ/બેઇઝ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરી હાઇડ્રોજન વાયુ (H2) મુક્ત કરે છે.
    એસિડ + ધાતુ → ક્ષાર + H2
  • ધાતુ કાર્બોનેટ / હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ સાથે: એસિડ ધાતુ કાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા કરી કાર્બન ડાઇઓક્સાઇડ (CO2) વાયુ અને પાણી આપે છે.
    એસિડ + ધાતુ કાર્બોનેટ → ક્ષાર + CO2 + H2O
  • તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા: એસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈ ક્ષાર અને પાણી બને છે.
    એસિડ + બેઇઝ → ક્ષાર + પાણી
  • ધાત્વીય ઓક્સાઇડ સાથે: ધાત્વીય ઓક્સાઇડ સ્વભાવે બેઝિક હોય છે, જે એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.
  • અધાત્વીય ઓક્સાઇડ સાથે: અધાત્વીય ઓક્સાઇડ સ્વભાવે એસિડિક હોય છે, જે બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.

📏 3. pH માપક્રમ (pH Scale)

દ્રાવણમાં હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતા માપવા માટે pH માપક્રમ વપરાય છે (માપન: 0 થી 14).

  • તટસ્થ દ્રાવણ: pH = 7 (દા.ત. શુદ્ધ પાણી)
  • એસિડિક દ્રાવણ: pH < 7 (pH જેટલી ઓછી, એસિડિકતા તેટલી વધુ)
  • બેઝિક દ્રાવણ: pH > 7 (pH જેટલી વધુ, બેઝિકતા તેટલી વધુ)
🌱 દૈનિક જીવનમાં pH: પાચનતંત્રમાં (HCl), દાંતનું ક્ષયન અટકાવવામાં (pH < 5.5 થતાં દાંત સડે છે), જમીનની ફળદ્રુપતામાં અને સજીવોની આત્મરક્ષણની પ્રક્રિયામાં pH ખૂબ જ અગત્યનો છે.

👨‍👩‍👧‍👦 4. ક્ષાર પરિવાર (Salt Families)

એક સમાન ધન આયન (Na+) અથવા ઋણ આયન (Cl-, SO42-) ધરાવતા ક્ષારોને એક જ ક્ષાર પરિવારના સભ્યો કહે છે.

  • સોડિયમ ક્ષાર પરિવાર: NaCl, Na2SO4, NaNO3
  • ક્લોરાઇડ ક્ષાર પરિવાર: NaCl, KCl, CaCl2, MgCl2
  • સલ્ફેટ ક્ષાર પરિવાર: Na2SO4, K2SO4, CaSO4, MgSO4, CuSO4
  • ક્ષારની pH:
    • પ્રબળ એસિડ + પ્રબળ બેઇઝ = તટસ્થ ક્ષાર (pH = 7)
    • પ્રબળ એસિડ + નિર્બળ બેઇઝ = એસિડિક ક્ષાર (pH < 7)
    • નિર્બળ એસિડ + પ્રબળ બેઇઝ = બેઝિક ક્ષાર (pH > 7)

🧂 5. અગત્યના ક્ષાર અને તેમના ઉપયોગો

ક્ષારનું નામરાસાયણિક સૂત્રમુખ્ય ઉપયોગ
સામાન્ય મીઠુંNaClદૈનિક ખોરાકમાં અને રસાયણો બનાવવા કાચા માલ તરીકે.
બ્લીચિંગ પાવડરCaOCl2પીવાના પાણીને જંતુમુક્ત કરવા અને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગમાં.
બેકિંગ સોડાNaHCO3રસોઈમાં ખોરાક નરમ બનાવવા અને એન્ટાસિડ તરીકે.
વોશિંગ સોડાNa2CO3·10H2Oકાચ, સાબુ, કાગળ ઉદ્યોગમાં અને કપડા ધોવા માટે.
પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસCaSO4·½H2Oભાંગેલા હાડકાંને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવવા અને રમકડાં બનાવવા.

💧 6. સ્ફટિકજળ (Water of Crystallization)

ક્ષારના એક એકમ સૂત્રમાં ચોક્કસ સંખ્યામાં જોડાયેલા પાણીના અણુઓને સ્ફટિકજળ કહે છે.

દા.ત. કોપર સલ્ફેટ દર્શાવે છે CuSO4·5H2O (વાદળી રંગ) અને જિપ્સમ દર્શાવે છે CaSO4·2H2O.

💡 મુખ્ય નિષ્કર્ષ: આ પ્રકરણ એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષારના ભૌતિક તથા રાસાયણિક ગુણધર્મો, ક્ષાર પરિવાર, pH નું મહત્વ અને દૈનિક જીવનમાં ઉપયોગી રસાયણોની સંપૂર્ણ માહિતી પૂરી પાડે છે.