ધોરણ 10 વિજ્ઞાન
પ્રકરણ - 3: ધાતુઓ અને અધાતુઓ
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 3 "ધાતુઓ અને અધાતુઓ" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 135 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: ધાતુઓ અને અધાતુઓ
🪙 1. ધાતુઓ અને અધાતુઓના ભૌતિક ગુણધર્મો
- ધાતુઓ (Metals): ચળકાટ ધરાવે છે, તણાવપણા (દળની પટ્ટીઓ બનાવવી) અને ટીપાવપણા (પતરાં બનાવવા)નો ગુણ ધરાવે છે. વિદ્યુત અને ઉષ્માના ઉત્તમ વાહક હોય છે. (અપવાદ: પારો (Hg) ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી છે).
- અધાતુઓ (Non-metals): અધાતુઓ ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપે હોય છે. તે રણકાર ઉત્પન્ન કરતી નથી અને વિદ્યુતની અવાહક હોય છે. (અપવાદ: ગ્રેફાઇટ વિદ્યુતનું વાહક છે, આયોડિન ચળકાટ ધરાવે છે અને હીરો સૌથી સખત પદાર્થ છે).
🔥 2. ધાતુઓના રાસાયણિક ગુણધર્મો
- ઓક્સિજન સાથે: ધાતુઓ ઓક્સિજન સાથે જોડાઈ બેઝિક ઓક્સાઇડ બનાવે છે.
ધાતુ + ઓક્સિજન → ધાતુ ઓક્સાઇડ - ઉભયગુણી ઓક્સાઇડ (Amphoteric Oxides): જે ધાતુ ઓક્સાઇડ એસિડ અને બેઇઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી આપે છે (દા.ત. Al2O3, ZnO).
- પાણી સાથે પ્રક્રિયા: સક્રિય ધાતુઓ (Na, K) ઠંડા પાણી સાથે તીવ્ર પ્રક્રિયા કરે છે, જ્યારે Fe વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
- એસિડ સાથે પ્રક્રિયા: ધાતુઓ મંદ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી હાઇડ્રોજન વાયુ (H2) મુક્ત કરે છે.
⚡ 3. ધાતુઓની સક્રિયતા શ્રેણી (Reactivity Series)
ધાતુઓને તેમની ઘટતી જતી સક્રિયતાના ક્રમમાં ગોઠવતા મળતી શ્રેણીને સક્રિયતા શ્રેણી કહે છે.
- સૌથી વધુ સક્રિય ધાતુઓ: Potassium (K), Sodium (Na), Calcium (Ca)
- મધ્યમ સક્રિય ધાતુઓ: Zinc (Zn), Iron (Fe), Lead (Pb)
- ઓછી સક્રિય (ઉમદા) ધાતુઓ: Copper (Cu), Silver (Ag), Gold (Au)
🔗 4. ધાતુ અને અધાતુ વચ્ચેની પ્રક્રિયા (આયનીય સંયોજનો)
ધાતુઓ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને ધન આયન (Na+) અને અધાતુઓ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને ઋણ આયન (Cl-) બને છે. તેમની વચ્ચેના આકર્ષણથી આયનીય સંયોજનો (Ionic Compounds) બને છે (દા.ત. NaCl, MgCl2).
💎 આયનીય સંયોજનોના ગુણધર્મો: સખત અને ઘન હોય છે, ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ ખૂબ ઊંચા હોય છે, પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે અને પિગળેલી કે જલીય અવસ્થામાં વિદ્યુતનું વહન કરે છે.
⛏️ 5. ધાતુશાસ્ત્ર: કાચી ધાતુમાંથી ધાતુનું નિષ્કર્ષણ
કુદરતમાંથી મળતી કાચી ધાતુ (Ore) માંથી શુદ્ધ ધાતુ મેળવવાની પદ્ધતિને ધાતુશાસ્ત્ર કહે છે.
| પદ્ધતિ | પ્રક્રિયાની સમજૂતી | કઈ ધાતુઓ માટે? |
|---|---|---|
| ભુંજન (Roasting) | સલ્ફાઇડયુક્ત કાચી ધાતુને વધુ હવાની હાજરીમાં સખત ગરમ કરવી. | મધ્યમ અને ઓછી સક્રિય (Zn, Hg) |
| કેલ્સિનેશન (Calcination) | કાર્બોનેટયુક્ત કાચી ધાતુને મર્યાદિત હવાની હાજરીમાં ગરમ કરવી. | મધ્યમ સક્રિય ધાતુઓ (Zn) |
| વિદ્યુતવિભાજનીય રિડક્શન | પિગાળેલા ક્ષારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરી શુદ્ધ ધાતુ મેળવવી. | ઉચ્ચ સક્રિય ધાતુઓ (Na, Al) |
🛡️ 6. ક્ષારણ (Corrosion) અને તેનાથી રક્ષણ
ધાતુઓ હવા, ભેજ કે એસિડના સંપર્કમાં આવતાં કટાવાય છે. તેને ક્ષારણ કહે છે.
- ગેલવેનાઇઝેશન (Galvanization): લોખંડ પર જસત (Zinc) નું પાતળું પડ ચડાવવાની ક્રિયા.
- મિશ્રધાતુ (Alloy): બે કે તેથી વધુ ધાતુ અથવા અધાતુના સમાંગ મિશ્રણને મિશ્રધાતુ કહે છે.
• પિત્તળ (Brass): Cu + Zn
• કાંસું (Bronze): Cu + Sn
• સોલ્ડર (Solder): Pb + Sn (ઓછું ગલનબિંદુ હોવાથી વાયર સાંધવા વપરાય છે)