ધોરણ 10 વિજ્ઞાન
પ્રકરણ - 5: જૈવિક ક્રિયાઓ
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "જૈવિક ક્રિયાઓ" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 150 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: જૈવિક ક્રિયાઓ
🌱 1. પોષણ (Nutrition)
સજીવો દ્વારા ઊર્જા મેળવવા અને શરીરના રક્ષણ માટે ખોરાક ગ્રહણ કરવાની ક્રિયાને પોષણ કહે છે.
- સ્વયંપોષી પોષણ: વનસ્પતિઓ સૂર્યપ્રકાશ, CO2, અને પાણીનો ઉપયોગ કરી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
6CO2 + 12H2O → C6H12O6 + 6O2 + 6H2O - વિષમપોષી પોષણ: સજીવો ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે. (દા.ત. મૃતોપજીવી, પરોપજીવી, પ્રાણીસમ પોષણ).
- મનુષ્યમાં પાચન: ખોરાક મુખ દ્વારા ગ્રહણ થઈ જઠર અને નાના આંતરડામાં ઉત્સેચકો (એમાયલેઝ, પેપ્સિન, ટ્રિપ્સિન, લાઇપેઝ) દ્વારા પચે છે.
🫁 2. શ્વસન (Respiration)
ખોરાકનું ઓક્સિડેશન કરીને કોષોમાં ઊર્જા (ATP સ્વરૂપે) મુક્ત કરવાની ક્રિયાને શ્વસન કહે છે.
| શ્વસનનો પ્રકાર | ઓક્સિજનની જરૂરિયાત | અંતિમ નીપજ |
|---|---|---|
| જારક શ્વસન (Aerobic) | ઓક્સિજનની હાજરીમાં | CO2 + H2O + વધુ ઊર્જા (38 ATP) |
| અજારક શ્વસન (Anaerobic) | ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં (ઈસ્ટ) | ઇથેનોલ + CO2 + ઓછી ઊર્જા (2 ATP) |
| સ્નાયુઓમાં શ્વસન | ઓક્સિજનનો અભાવ (સ્નાયુ કોષ) | લેક્ટિક એસિડ + ઊર્જા (ખાંસી/ખેંચાણ) |
🫀 3. વહન (Transportation)
- મનુષ્યમાં પરિવહન: રુધિર, હૃદય (ચાર ખંડો ધરાવતું પમ્પ) અને રુધિરવાહિનીઓ (ધમની, શિરા, કેશિકાઓ) દ્વારા ઓક્સિજન અને પોષક દ્રવ્યોનું વહન થાય છે.
- વનસ્પતિમાં વહન:
• જલવાહક પેશી (Xylem): મૂળથી પર્ણો સુધી પાણી અને ખનિજ ક્ષારોનું વહન કરે છે.
• અન્નવાહક પેશી (Phloem): પર્ણોમાં બનેલા ખોરાકનું (ખોરાકનું સ્થાનંતરણ) અન્ય ભાગો સુધી વહન કરે છે.
🧼 4. ઉત્સર્જન (Excretion)
શરીરમાંથી નાઇટ્રોજનયુક્ત ઝેરી નકામા પદાર્થોને બહાર નિકાલ કરવાની ક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે.
- મનુષ્યનું ઉત્સર્જન તંત્ર: એક જોડ મૂત્રપિંડ (Kidneys), મૂત્રવાહિની, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાર્ગ ધરાવે છે.
- ઉત્સર્ગ એકમ (Nephron): મૂત્રપિંડનો પાયાનો ગાળણ એકમ છે જે રુધિરમાંથી યુરિયા અને યુરિક એસિડ ગાળીને મૂત્ર બનાવે છે.
- વનસ્પતિમાં ઉત્સર્જન: બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા નકામું પાણી, પર્ણપાત દ્વારા નકામા પદાર્થો તેમજ રેઝિન અને ગુંદર સ્વરૂપે ઉત્સર્જન થાય છે.