Std 10 Science Ch 9 MCQ

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન - પ્રકરણ 9: પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રીભવન

ધોરણ 10 વિજ્ઞાન

પ્રકરણ - 9: પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રીભવન

📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
  • વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
  • બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
  • રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
  • ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.

પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...

તમારું પરિણામ -

સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0
ખોટા: 0

નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 9 "પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રીભવન" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 130 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રિભવન

🔦 1. પ્રકાશનું પરાવર્તન (Reflection of Light)

પ્રકાશનું કિરણ કોઈ લીસી કે ચળકતી સપાટી પર અથડાઈને પાછું ફેંકાવવાની ઘટનાને પરાવર્તન કહે છે.

  • પરાવર્તનના નિયમો:
    1. આપાતકોણ ($i$) અને પરાવર્તનકોણ ($r$) સમાન હોય છે ($i = r$).
    2. આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ બધા એક જ સમતલમાં હોય છે.
  • સમતલ અરીસો: આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુના કદ જેટલું જ પ્રતિબિંબ આપે છે (પાર્શ્વીય ઉલટાવાળું).

🪞 2. ગોલીય અરીસા અને ઉપયોગો

  • અંતર્ગોળ અરીસો (Concave Mirror): અંદરની સપાટી પરાવર્તક હોય છે. તે વાસ્તવિક-ઊલટું તેમજ આભાસી-ચત્તું બંને પ્રકારના પ્રતિબિંબ આપે છે.
    ઉપયોગો: ટોર્ચ, વાહનોની હેડલાઇટ, શેવિંગ મિરર અને દાંતના ડોક્ટર દ્વારા વપરાય છે.
  • બહિર્ગોળ અરીસો (Convex Mirror): બહારની સપાટી પરાવર્તક હોય છે. તે હંમેશા આભાસી, ચત્તું અને નાનું પ્રતિબિંબ આપે છે.
    ઉપયોગો: વાહનોમાં પાછળનું ટ્રાફિક જોવા માટે (Side Mirror).
📐 અરીસાનું સૂત્ર: 1/f = 1/v + 1/u
મેગ્નિફિકેશન (મોટવણી) m = h'/h = -v/u

🌊 3. પ્રકાશનું વક્રિભવન (Refraction of Light)

પ્રકાશનું ત્રાંસું કિરણ એક પારદર્શક માધ્યમમાંથી બીજા પારદર્શક માધ્યમમાં પ્રવેશે ત્યારે તેની ઝડપ બદલાવાને કારણે દિશા બદલે છે, જેને વક્રિભવન કહે છે.

  • વક્રિભવનના નિયમો (સ્નેલનો નિયમ): આપાતકોણના સાઇન ($\sin i$) અને વક્રિભૂતકોણના સાઇન ($\sin r$) નો ગુણોત્તર અચળ હોય છે.
    sin i / sin r = અચળાંક (n21)
  • વક્રિભવનાંક: શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ ($c$) અને માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ ($v$) ના ગુણોત્તરને નિરપેક્ષ વક્રિભવનાંક કહે છે ($n = c/v$).

🔍 4. ગોલીય લેન્સ (Spherical Lenses)

લેન્સનો પ્રકારલક્ષણપ્રતિબિંબનો પ્રકાર
બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex)વચ્ચેથી જાડો અને કિનારીએથી પાતળો (અભિસારી લેન્સ)વાસ્તવિક-ઊલટું (વિશેષ કિસ્સામાં આભાસી-ચત્તું)
અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave)વચ્ચેથી પાતળો અને કિનારીએથી જાડો (અપસારી લેન્સ)હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને નાનું
📐 લેન્સનું સૂત્ર: 1/f = 1/v - 1/u
લેન્સની મોટવણી m = h'/h = v/u

5. લેન્સનો પાવર (Power of Lens)

લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ ($f$) ના વ્યસ્તને લેન્સનો પાવર ($P$) કહે છે.

  • સૂત્ર: P = 1 / f (મીટરમાં)
  • એકમ: ડાયોપ્ટર (Dioptre - D)
  • બહિર્ગોળ લેન્સનો પાવર ધન ($+$) અને અંતર્ગોળ લેન્સનો પાવર ઋણ ($-$) હોય છે.