ધોરણ 10 વિજ્ઞાન
પ્રકરણ - 9: પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રીભવન
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો તો પ્રશ્નોના ક્રમ અને વિકલ્પોના ક્રમ બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
👇 નીચે આપેલ ટોપિક પર ક્લિક કરીને ક્વિઝ રમો 👇
કેટલા પ્રશ્નોની ક્વિઝ આપવી છે?
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 9 "પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રીભવન" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 130 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: પ્રકાશ - પરાવર્તન અને વક્રિભવન
🔦 1. પ્રકાશનું પરાવર્તન (Reflection of Light)
પ્રકાશનું કિરણ કોઈ લીસી કે ચળકતી સપાટી પર અથડાઈને પાછું ફેંકાવવાની ઘટનાને પરાવર્તન કહે છે.
- પરાવર્તનના નિયમો:
1. આપાતકોણ ($i$) અને પરાવર્તનકોણ ($r$) સમાન હોય છે ($i = r$).
2. આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ બધા એક જ સમતલમાં હોય છે. - સમતલ અરીસો: આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુના કદ જેટલું જ પ્રતિબિંબ આપે છે (પાર્શ્વીય ઉલટાવાળું).
🪞 2. ગોલીય અરીસા અને ઉપયોગો
- અંતર્ગોળ અરીસો (Concave Mirror): અંદરની સપાટી પરાવર્તક હોય છે. તે વાસ્તવિક-ઊલટું તેમજ આભાસી-ચત્તું બંને પ્રકારના પ્રતિબિંબ આપે છે.
• ઉપયોગો: ટોર્ચ, વાહનોની હેડલાઇટ, શેવિંગ મિરર અને દાંતના ડોક્ટર દ્વારા વપરાય છે. - બહિર્ગોળ અરીસો (Convex Mirror): બહારની સપાટી પરાવર્તક હોય છે. તે હંમેશા આભાસી, ચત્તું અને નાનું પ્રતિબિંબ આપે છે.
• ઉપયોગો: વાહનોમાં પાછળનું ટ્રાફિક જોવા માટે (Side Mirror).
📐 અરીસાનું સૂત્ર: 1/f = 1/v + 1/u
મેગ્નિફિકેશન (મોટવણી) m = h'/h = -v/u
મેગ્નિફિકેશન (મોટવણી) m = h'/h = -v/u
🌊 3. પ્રકાશનું વક્રિભવન (Refraction of Light)
પ્રકાશનું ત્રાંસું કિરણ એક પારદર્શક માધ્યમમાંથી બીજા પારદર્શક માધ્યમમાં પ્રવેશે ત્યારે તેની ઝડપ બદલાવાને કારણે દિશા બદલે છે, જેને વક્રિભવન કહે છે.
- વક્રિભવનના નિયમો (સ્નેલનો નિયમ): આપાતકોણના સાઇન ($\sin i$) અને વક્રિભૂતકોણના સાઇન ($\sin r$) નો ગુણોત્તર અચળ હોય છે.
sin i / sin r = અચળાંક (n21) - વક્રિભવનાંક: શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ ($c$) અને માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ ($v$) ના ગુણોત્તરને નિરપેક્ષ વક્રિભવનાંક કહે છે ($n = c/v$).
🔍 4. ગોલીય લેન્સ (Spherical Lenses)
| લેન્સનો પ્રકાર | લક્ષણ | પ્રતિબિંબનો પ્રકાર |
|---|---|---|
| બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex) | વચ્ચેથી જાડો અને કિનારીએથી પાતળો (અભિસારી લેન્સ) | વાસ્તવિક-ઊલટું (વિશેષ કિસ્સામાં આભાસી-ચત્તું) |
| અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave) | વચ્ચેથી પાતળો અને કિનારીએથી જાડો (અપસારી લેન્સ) | હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને નાનું |
📐 લેન્સનું સૂત્ર: 1/f = 1/v - 1/u
લેન્સની મોટવણી m = h'/h = v/u
લેન્સની મોટવણી m = h'/h = v/u
⚡ 5. લેન્સનો પાવર (Power of Lens)
લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ ($f$) ના વ્યસ્તને લેન્સનો પાવર ($P$) કહે છે.
- સૂત્ર: P = 1 / f (મીટરમાં)
- એકમ: ડાયોપ્ટર (Dioptre - D)
- બહિર્ગોળ લેન્સનો પાવર ધન ($+$) અને અંતર્ગોળ લેન્સનો પાવર ઋણ ($-$) હોય છે.
💡 મુખ્ય નિષ્કર્ષ: આ પ્રકરણ પ્રકાશના પરાવર્તન અને વક્રિભવનના નિયમો, અરીસા તથા લેન્સ દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબો, તેમજ અરીસા-લેન્સના સૂત્રો અને પાવર વિશે સંપૂર્ણ માહિતી આપે છે.