ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન
પ્રકરણ - 3: ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો ત્યારે પ્રશ્નોનો ક્રમ અને વિકલ્પોનો ક્રમ આપમેળે બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 3 "ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 155 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય
🏛️ 1. શિલ્પ અને સ્થાપત્યની વ્યાખ્યા
- શિલ્પકલા: શિલ્પી પોતાના મનના ભાવોને છીણી અને હથોડી વડે પથ્થર, લાકડું કે ધાતુ પર કંડારીને સુંદર આકાર આપે તેને શિલ્પકલા કહે છે.
- સ્થાપત્યકલા: 'સ્થાપત્ય' માટે સંસ્કૃતમાં 'વાસ્તુ' શબ્દ વપરાય છે. મકાનો, નગરો, કૂવા, કિલ્લાઓ, મંદિરો અને સ્તૂપો વગેરેના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહે છે.
🏙️ 2. પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન (હડપ્પીય સંસ્કૃતિ)
પ્રાચીન ભારત નગર આયોજનમાં નિપુણ હતું. મુખ્ય નગરોને ૩ ભાગમાં વહેંચવામાં આવતા:
- શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (સિટાડલ): ઊંચાઈ પર બાંધવામાં આવતો.
- અન્ય અધિકારીઓનો ઉપલું નગર: રક્ષણાત્મક દીવાલોથી સુરક્ષિત, ૨-૫ ઓરડાવાળાં મકાનો.
- સામાન્ય પ્રજાનું નીચલું નગર: હાથ-ઘડેલી ઈંટોના બનેલા મકાનો.
| નગરનું નામ | મુખ્ય વિશિષ્ટતા / લાયકાત |
|---|---|
| મોહેં-જો-દડો | આયોજનબદ્ધ મકાનો, ભૂગર્ભ ગટર યોજના (વિશ્વમાં ક્રીટ ટાપુ સિવાય માત્ર અહીં) અને જાહેર સ્નાનાગાર. |
| હડપ્પા | સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના મુખ્ય મથક તરીકે જાણીતું, ધાન્યના ભંડારો મળ્યા. |
| ધોળાવીરા (કચ્છ) | ત્રિસ્તરીય નગર રચના, વરસાદી પાણીના સંગ્રહની ઉત્તમ વ્યવસ્થા (Water Harvesting System). |
| લોથલ (અમદાવાદ) | પ્રાચીન સમયનું સમૃદ્ધ બંદર, વહાણ લાંગરવા માટેનો 'ધક્કો' (Dockyard) મળી આવ્યો. |
☸️ 3. મૌર્યકાલીન અને ગુપ્તકાલીન સ્થાપત્ય
- સ્તૂપ: ભગવાન બુદ્ધના અસ્થિ કે અવશેષોને દાબડામાં મૂકી તેના પર બનતું અર્ધગોળાકાર ચણતર. સાંચીનો સ્તૂપ (મધ્ય પ્રદેશ) સૌથી જાણીતો છે.
- મૌર્યકાલીન સ્તંભલેખો: એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવેલા. સારનાથનો સ્તંભ (સિહંની ૪ આકૃતિઓ) ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક છે.
- ગુપ્તયુગ: કલાનો 'સુવર્ણયુગ' ગણાય છે (મંદિરો, મૂર્તિઓ અને ગુફા સ્થાપત્યનો વિકાસ).
🗿 4. ગુફા, મંદિર અને મસ્જિદ સ્થાપત્ય
- પ્રખ્યાત ગુફાઓ: અજંતા-ઈલોરા અને એલિફંટાની ગુફાઓ (મહારાષ્ટ્ર), ત્રિમૂર્તિની મૂર્તિ, ઈલોરાનું **કૈલાશ મંદિર** (એક જ પથ્થર કોતરીને બનાવેલું).
- ગુજરાતની ગુફાઓ: જૂનાગઢ, ખંભાલીડા (રાકોટ), તળાજા, ઢાંક, સાના અને કડીયાડુંગરની ગુફાઓ.
- દ્રવિડ શૈલીના મંદિરો: તંજાવુરનું **બૃહદેશ્વર મંદિર** (ચોલ વંશ), કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર (ઓડિશા - રથમંદિર).
- ગુજરાતના મંદિરો: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર (૧૦૨૬ માં ભીમદેવ પહેલાએ બંધાવ્યું), સોમનાથ મંદિર, દ્વારકાધીશ મંદિર.
- મુસ્લિમ સ્થાપત્ય: કુતુબમિનાર (દિલ્હી), તાજમહેલ (આગ્રા), અટાલા મસ્જિદ અને અમદાવાદના સ્થાપત્યો (જામા મસ્જિદ, સીદી સૈયદની જાળી).
🏰 5. ગોપુરમ અને ગુજરાતની વાવ સ્થાપત્ય
દક્ષિણ ભારતના મંદિરોના ભવ્ય અને કલાત્મક પ્રવેશદ્વારને 'ગોપુરમ' કહે છે.
- ગુજરાતની પ્રખ્યાત વાવ:
• રાણકી વાવ (પાટણ): રાણી ઉદયમતીએ બંધાવી (UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ).
• અડાલજની વાવ (ગાંધીનગર): રાણી રૂડાબાઈએ બંધાવી.
• અન્ય: અડી-કડી વાવ (જૂનાગઢ), હીરા ભાગોળ (ડભોઈ).