🎓 ધોરણ 9 વિજ્ઞાન 🎓
🧪 પ્રકરણ - 2: શું આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો શુદ્ધ છે? ⚗️
📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?
- વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
- બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
- રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો ત્યારે પ્રશ્નોનો ક્રમ અને વિકલ્પોનો ક્રમ આપમેળે બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
- ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...
તમારું પરિણામ -
સ્કોર: 0 / 0
સાચા: 0 ✅
ખોટા: 0 ❌
નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 9 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 2 "શું આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો શુદ્ધ છે?" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 105 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
📚 પ્રકરણ સારાંશ: આપણી આસપાસના દ્રવ્યો શુદ્ધ છે
🧪 1. શુદ્ધ પદાર્થો અને મિશ્રણ
- શુદ્ધ પદાર્થ: એક જ પ્રકારના કણોનો બનેલો પદાર્થ, જેના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોય છે (દા.ત. સોનું, પાણી).
- મિશ્રણ (Mixture): એક કરતાં વધુ શુદ્ધ પદાર્થો ભૌતિક રીતે ભેગા થવાથી બનતો પદાર્થ.
• સમાંગ મિશ્રણ (Homogeneous): ઘટકો એકસમાન રીતે ભળેલા હોય છે (દા.ત. ખાંડનું પાણીમાં દ્રાવણ).
• વિષમાંગ મિશ્રણ (Heterogeneous): ઘટકો અલગ-અલગ જોઈ શકાય છે (દા.ત. તેલ અને પાણીનું મિશ્રણ).
💧 2. દ્રાવણ, કલિલ અને નિલંબન વચ્ચેનો તફાવત
| ગુણધર્મ | સાચું દ્રાવણ (Solution) | કલીલ દ્રાવણ (Colloid) | નિલંબન (Suspension) |
|---|---|---|---|
| કણોનું કદ | અતિ સૂક્ષ્મ (< 1 nm) | મધ્યમ (1 nm થી 1000 nm) | મોટા (> 1000 nm) |
| સ્થાયીપણું | સ્થાયી (કણો નીચે બેસતા નથી) | સ્થાયી (કણો નીચે બેસતા નથી) | અસ્થાયી (કણો તળિયે બેસી જાય છે) |
| ટીંડલ અસર | દર્શાવતું નથી | પ્રકાશનું પ્રકીર્ણન કરે છે (ટીંડલ અસર દર્શાવે) | ટીંડલ અસર દર્શાવે છે |
| ઉદાહરણ | મીઠાનું પાણી | દૂધ, ધુમ્મસ, રક્ત | ચોકનું પાણીમાં મિશ્રણ, ગંદુ પાણી |
📐 દ્રાવણની સાંદ્રતા (Concentration):
દ્રાવણની દળ-દળ ટકાવારી = (દ્રાવ્યનું દળ / દ્રાવણનું દળ) × 100
દ્રાવણની દળ-દળ ટકાવારી = (દ્રાવ્યનું દળ / દ્રાવણનું દળ) × 100
🔍 3. મિશ્રણના ઘટકોના અલગીકરણની પદ્ધતિઓ
- બાષ્પીભવન: અબાષ્પશીલ દ્રાવ્યને બાષ્પશીલ દ્રાવકથી અલગ કરવા (દા.ત. શાહીમાંથી રંગક અલગ કરવો).
- સેન્ટ્રીફ્યુગેશન: ભારે અને હલકા કણોને ઝડપથી ઘુમાવીને અલગ કરવા (દા.ત. દૂધમાંથી મલાઈ/માખણ અલગ કરવું).
- ભિન્નકારી ગળણી: અમિશ્રણીય પ્રવાહીઓને અલગ કરવા (દા.ત. તેલ અને પાણી).
- ઉર્ધ્વપાતન: ઉર્ધ્વપાતી પદાર્થને અલગ કરવા (દા.ત. મીઠું અને કપૂરનું મિશ્રણ).
- ક્રોમેટોગ્રાફી: એક જ દ્રાવકમાં ઓગળેલા જુદા જુદા રંગકોને અલગ કરવા (દા.ત. રક્તમાંથી ડ્રગ્સ કે શાહીમાંથી રંગો).
- નિષ્યંદન (Distillation) / આંશિક નિષ્યંદન: મિશ્રણીય પ્રવાહીઓના ઉત્કલનબિંદુના તફાવતના આધારે અલગીકરણ (દા.ત. હવામાંથી વાયુઓ અથવા પેટ્રોલિયમની નીપજો).
⚛️ 4. શુદ્ધ પદાર્થોના પ્રકાર: તત્વો અને સંયોજનો
- તત્વ (Element): દ્રવ્યનું મૂળભૂત સ્વરૂપ જેને રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતું નથી.
• ધાતુઓ: ચળકાટ ધરાવે, વાહક હોય (દા.ત. સોનું, તાંબુ).
• અધાતુઓ: અવાહક, વિવિધ રંગો ધરાવે (દા.ત. ઓક્સિજન, હાઇડ્રોજન).
• અર્ધધાતુઓ (Metalloids): ધાતુ અને અધાતુ બંનેના ગુણધર્મો ધરાવે (દા.ત. સિલિકોન, જર્મેનિયમ). - સંયોજન (Compound): બે કે તેથી વધુ તત્વો ચોક્કસ પ્રમાણમાં રાસાયણિક રીતે જોડાઈને બને છે (દા.ત. પાણી - H2O, કાર્બન ડાઇઓક્સાઇડ - CO2). સંયોજનના ગુણધર્મો તેના મૂળ તત્વો કરતાં સાવ અલગ હોય છે.