ધોરણ 9 વિજ્ઞાન - પ્રકરણ 5: સજીવનો પાયાનો એકમ

🎓 ધોરણ 9 વિજ્ઞાન 🎓

🔬 પ્રકરણ - 5: સજીવનો પાયાનો એકમ 🧬

📌 આ પેજ પર તમને શું મળશે અને તેનાથી શું લાભ થશે?

વિભાગવાર સ્વ-મૂલ્યાંકન: ટોપિક વાઇઝ અથવા સમગ્ર પ્રકરણ માટે અલગ-અલગ ટેસ્ટ આપવાની સુવિધા.
બોર્ડ પરીક્ષાની શ્રેષ્ઠ તૈયારી: GSEB / NCERT ની નવીનતમ પદ્ધતિ મુજબના અગત્યના MCQ પ્રશ્નોનો સચોટ મહાવરો.
રેન્ડમ પ્રશ્નો: ફરીથી ક્વિઝ આપશો ત્યારે પ્રશ્નોનો ક્રમ અને વિકલ્પોનો ક્રમ આપમેળે બદલાઈ જશે એટલે વિદ્યાર્થીઓને સારો મહાવરો થઈ શકશે.
ત્વરિત પરિણામ: દરેક પ્રશ્ન પછી સાચો અને ખોટો જવાબ તરત જ ઇમોજીસ અને રંગ સાથે જાણી શકાશે.

👇 નીચે આપેલ ટોપિક પર ક્લિક કરીને ક્વિઝ રમો 👇

નોંધ: આ ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ધોરણ 9 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "સજીવનો પાયાનો એકમ" ના બોર્ડ પરીક્ષા માટે ઉપયોગી એવા તમામ 125 NCERT આધારિત પ્રશ્નો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

📚 પ્રકરણ સારાંશ: સજીવનો પાયાનો એકમ

🔬 1. કોષ અને તેની શોધ

બધા જ સજીવોનો રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ કોષ (Cell) છે.

રોબર્ટ હૂક (1665): બૂચના પાતળા ક્ષેદમાં પ્રાથમિક માઇક્રોસ્કોપ વડે કોષની શોધ કરી.
એન્ટોન વાન લ્યુવેનહોક (1674): મુક્તજીવી જીવંત કોષો (બેક્ટેરિયા, શુક્રકોષો) સૌપ્રથમ જોયા.
રોબર્ટ બ્રાઉન (1831): કોષમાં કોષકેન્દ્ર (Nucleus) ની શોધ કરી.
કોષવાદ (Cell Theory): સ્લાઇડન અને શ્વાને રજૂ કર્યો, તથા વિર્શોએ તેમાં ઉમેર્યું કે "બધા કોષો પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી બને છે."

🛡️ 2. કોષના મુખ્ય ત્રણ ભાગો

કોષરસપટલ (Plasma Membrane): પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ છે. દ્રવ્યોની આપ-લે પ્રસરણ (Diffusion) અને આસૃતિ (Osmosis) દ્વારા થાય છે.
કોષદીવાલ (Cell Wall): માત્ર વનસ્પતિ કોષો, ફૂગ અને બેક્ટેરિયામાં જ જોવા મળે છે. તે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે અને કોષને યાંત્રિક મજબૂતાઈ આપે છે.
કોષકેન્દ્ર (Nucleus): કોષનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર છે. તે ડીએનએ (DNA) અને પ્રોટીન ધરાવતા રંગસૂત્રો ધરાવે છે, જે આનુવંશિક માહિતીનું વહન કરે છે.

💧 આસૃતિના આધારે દ્રાવણના પ્રકારો:
• સમસાંદ્ર (Isotonic): કોષ અને બહારના માધ્યમમાં પાણીનું પ્રમાણ સમાન.
• અધાસાંદ્ર (Hypotonic): બહાર પાણી વધુ, જેથી કોષ પાણી શોષીને ફૂલે છે.
• અતિસાંદ્ર (Hypertonic): બહાર પાણી ઓછું, જેથી કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળી સંકોચાય છે.

🧬 3. આદિકોષકેન્દ્રી vs સુકોષકેન્દ્રી કોષ

લાક્ષણિકતા	આદિકોષકેન્દ્રી (Prokaryotic)	સુકોષકેન્દ્રી (Eukaryotic)
કદ	સામાન્ય રીતે નાનું (1-10 µm)	સામાન્ય રીતે મોટું (5-100 µm)
કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ	અસ્પષ્ટ (કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ - કાયા/ન્યુક્લિયોઇડ)	સુસ્પષ્ટ (કોષકેન્દ્રપટલ ધરાવે છે)
રંગસૂત્ર	એક જ રંગસૂત્ર	એક કરતાં વધુ રંગસૂત્રો
પટલીય અંગિકાઓ	ગેરહાજર	હાજર (કણાભસૂત્ર, ગોલગીકાય વગેરે)

⚙️ 4. કોષીય અંગિકાઓ (Cell Organelles)

અંતઃકોષરસજાળ (ER): પ્રોટીન અને લિપિડનું સંશ્લેષણ તથા વહન કરે છે (રફ ER અને સ્મૂધ ER).
ગોલગી પ્રસાધન (Golgi Apparatus): નીપજોનું પેકેજિંગ, ફેરફાર અને સંગ્રહ કરે છે.
લાઇસોસોમ (Lysosomes): કોષનો કચરો સાફ કરતી અંગિકા. તેને "આત્મઘાતી કોથળી" (Suicide Bags) પણ કહે છે.
કણાભસૂત્ર (Mitochondria): કોષનું "શક્તિઘર" (Powerhouse) છે, જે ATP સ્વરૂપે ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે. પોતાનું DNA અને રાઇબોઝોમ્સ ધરાવે છે.
રંજકકણો (Plastids): માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં હોય છે. હરિતકણ (Chloroplast) પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
રસધાનીઓ (Vacuoles): વનસ્પતિ કોષોમાં વિશાળ (50-90% જગ્યા રોકે) અને પ્રાણી કોષોમાં નાની હોય છે.

🔄 5. કોષ વિભાજન (Cell Division)

સમવિભાજન (Mitosis): દૈહિક કોષોમાં વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે થાય છે. માતૃકોષમાંથી સમાન રંગસૂત્રો ધરાવતા 2 બાળકોષો બને છે.
અર્ધીકરણ (Meiosis): પ્રજનન કોષો (જનનકોષો) ના નિર્માણ માટે થાય છે. માતૃકોષ કરતાં અડધા રંગસૂત્રો ધરાવતા 4 બાળકોષો બને છે.

💡 મુખ્ય નિષ્કર્ષ: આ પ્રકરણ કોષની રચના, કોષરસપટલના કાર્યો, આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી વચ્ચેનો તફાવત, વિવિધ કોષીય અંગિકાઓના કાર્યો અને કોષ વિભાજનની ક્રિયાઓ વિગતવાર સમજાવે છે.

Std 9 Science Ch 5 MCQ